Mata juling dan mata malas pada bayi dan kanak-kanak: panduan ibu bapa tentang jenis, rawatan dan masa yang sesuai

Mata juling (strabismus) dan mata malas (lazy eye, atau ambliopia) selalu muncul serentak dalam ayat doktor, dan kerap disangka satu perkara. Tidak sama. Mata juling soal ke mana mata menghala. Mata malas soal betapa jelas satu mata melihat. Panduan ibu bapa ini ialah peta: jenis mata juling pada bayi dan kanak-kanak, cara kedua-duanya dikesan, apa rawatannya, dan halaman mana di laman ini yang menerangkan lebih lanjut.

Apa beza mata juling dan mata malas?

Mata juling ialah satu mata yang menghala ke arah lain daripada pasangannya. Mata malas ialah satu mata yang tidak melihat sejelas sepatutnya, walaupun dengan cermin mata, kerana otak belum belajar menggunakannya. Anak boleh ada yang satu tanpa yang satu lagi.

Kaitannya satu hala. Bila mata menghala ke arah berbeza, otak menerima dua gambar dan mungkin mengabaikan gambar daripada mata yang senget, jadi mata juling boleh membawa kepada mata malas. Tetapi mata malas ada dua punca lain, dan pada masa itu mata boleh nampak lurus sempurna: power yang jauh lebih tinggi pada satu mata, atau sesuatu yang menghalang pandangan, seperti kelopak mata jatuh atau katarak (kanta di dalam mata menjadi keruh). AAPOS menyatakan jenis yang paling kerap datang daripada anak yang perlukan cermin mata tetapi tidak mendapatnya awal, seperti diterangkan dalam mata malas yang tersembunyi.

Sebab itu merawat yang satu tidak merawat yang satu lagi. Kenyataan bersama AAO dan AAPOS menyebut mata yang sudah sejajar tidak bermakna mata malas sudah hilang. Kenapa kita ada dua mata dan cara kesan mata malas awal menerangkan lebih lanjut.

Ada berapa jenis mata juling, dan anak saya yang mana satu?

Hanya pemeriksaan yang boleh beritahu, tetapi mata juling dibahagi ikut arah dan corak. Mata boleh senget ke dalam (esotropia), ke luar (eksotropia) atau ke atas (hipertropia), dan sengetnya boleh berterusan atau datang dan pergi.

Senget ke dalam ada dua jenis utama. Esotropia bayi bermula sebelum enam bulan dengan senget yang besar dan berterusan, dan AAO menyatakan senget yang masih ada selepas umur dua hingga empat bulan tidak hilang sendiri. Esotropia akomodatif biasanya bermula kemudian, antara enam bulan dan tujuh tahun, pada anak yang lebih rabun dekat (long-sighted) daripada biasa. Usaha memfokus menarik mata ke dalam, dan cermin mata yang mengurangkan usaha itu boleh meluruskannya. Rabun dekat pada kanak-kanak menerangkan sebabnya.

Senget ke luar yang biasa ialah eksotropia berselang. Mata terjuling ke luar bila anak letih, tak sihat, berkhayal atau memandang jauh, dan selebihnya lurus. Juling yang datang dan pergi ada butirannya. Arahnya berbeza mengikut kumpulan penduduk: di Baltimore, senget ke dalam dan ke luar masing-masing hampir separuh pada kanak-kanak prasekolah, tetapi 20 daripada 24 kes juling di kalangan 3,009 kanak-kanak prasekolah Cina di Singapura ialah ke luar.

Mata yang duduk lebih tinggi daripada yang satu lagi ialah hipertropia, selalunya bersama kepala yang senget dalam setiap gambar. Ada juga mata yang cuma nampak juling: pangkal hidung yang rata dan lipatan kulit di sudut dalam mata boleh menjadikan mata yang lurus nampak senget ke dalam, terutama dalam gambar. Itu juling palsu (pseudostrabismus), diterangkan dalam halaman pangkal hidung dan mata bayi yang nampak juling pada bulan-bulan awal.

Dalam kajian kanak-kanak prasekolah, kira-kira 1 hingga 3 daripada setiap 100 kanak-kanak ada mata juling. Sejarah keluarga menaikkan peluang itu, dan saya juling semasa kecil, adakah bayi saya akan juling membincangkannya.

Macam mana doktor kesan mata juling atau mata malas?

Dengan memeriksa, bukan dengan memandang sahaja. Doktor menyuluh cahaya ke kedua-dua mata untuk melihat sama ada pantulannya terletak di tempat yang sama, menutup setiap mata bergilir-gilir untuk melihat pergerakan, menguji penglihatan dengan cara yang sesuai dengan umur anak, dan biasanya menitiskan ubat untuk merehatkan fokus supaya ukuran cermin mata tepat.

Anak tak perlu pandai membaca huruf, dan macam mana kami periksa mata sebelum anak boleh membaca menerangkan carta gambar yang digunakan. AAPOS menyatakan ubat titis yang merehatkan fokus membolehkan doktor menyemak dengan betul sama ada anak perlukan cermin mata, dan tentang ubat titis di klinik menerangkan pedihnya dan jam-jam penglihatan kabur selepas itu.

NHS menasihatkan berjumpa doktor atau optometris jika anak juling berterusan, atau jika anak berumur lebih tiga bulan dan julingnya datang dan pergi. Mata malas pula tidak kelihatan, sebab itu saringan penglihatan diadakan. Kenyataan bersama AAO dan AAPOS meminta ujian penglihatan formal sebaik sahaja anak mampu, biasanya pada umur tiga setengah hingga empat tahun, dan selewat-lewatnya lima tahun. Bila sebenarnya mata anak diperiksa di Malaysia menerangkan siapa buat apa.

Macam mana mata malas dirawat?

Mengikut langkah. Mula-mula cermin mata yang betul, dipakai sepanjang masa. Kalau mata itu masih ketinggalan selepas beberapa bulan, mata yang lebih baik diminta beri laluan, dengan penutup mata (patching) atau ubat titis atropin yang mengaburkannya, supaya mata yang lemah terpaksa bekerja.

Dalam kajian Pediatric Eye Disease Investigator Group (PEDIG), kanak-kanak 3 hingga 6 tahun yang belum dirawat dan diberi cermin mata sahaja naik dua baris atau lebih pada carta bagi kira-kira tiga suku daripada mereka. Mata malas hilang sepenuhnya pada 27% daripada mereka yang power kedua-dua matanya tidak sama, dan 32% daripada mereka yang mata malasnya datang bersama juling.

Bila cermin mata tidak cukup, dua pilihan memberi hasil yang hampir sama. Dalam satu ujian ke atas 419 kanak-kanak bawah tujuh tahun, penutup mata dan atropin menambah penglihatan 3.2 dan 2.8 baris pada enam bulan. Dalam ujian lain, dua jam penutup mata sehari sama baik dengan enam jam untuk ambliopia sederhana. Pilihan untuk anak bergantung pada apa yang keluarga mampu teruskan, dan kenapa anak saya tak mahu pakai penutup mata ialah halaman praktikalnya. Dalam ujian permainan tablet binokular ke atas 385 kanak-kanak, penambahbaikannya lebih kecil daripada dengan penutup mata, jadi aplikasi dan permainan mata malas berhati-hati. Pembedahan merawat punca seperti katarak, kelopak mata yang jatuh atau juling, bukan mata malas itu sendiri.

AAO dan NHS kedua-duanya menyatakan rawatan lebih berkesan bila bermula sebelum tujuh atau lapan tahun. Selepas itu pun bukan pintu yang tertutup. Pada kanak-kanak 7 hingga 12 tahun, 53% bertambah baik dengan penutup mata dan ubat titis berbanding 25% dengan cermin mata sahaja. Pada kanak-kanak 13 hingga 17 tahun yang tidak pernah dirawat, 47% berbanding 20%, walaupun kebanyakannya masih tinggal sedikit kekurangan. Mata malas dikesan lewat membincangkan angka itu.

Macam mana mata juling dirawat: cermin mata, penutup mata, ubat titis atau pembedahan?

Bergantung pada jenisnya. Cermin mata dahulu, kerana ia boleh meluruskan juling akomodatif terus. Penutup mata atau ubat titis merawat mata malas yang datang bersama juling, bukan sengetnya. Pembedahan untuk juling yang kekal, dan banyak juling berselang yang kecil sekadar diperhatikan.

Untuk esotropia akomodatif, preskripsi penuh dipakai sepanjang masa, dan pembedahan hanya perlu jika cermin mata tidak meluruskan mata sepenuhnya. Esotropia bayi dirawat dengan pembedahan otot, dan AAO menyebut pembedahan sebelum dua tahun dikaitkan dengan penglihatan dua mata yang lebih baik. Untuk eksotropia berselang, AAO menyatakan kanak-kanak kecil yang kawalannya baik boleh diperhatikan tanpa pembedahan. Dalam ujian ke atas 358 kanak-kanak berumur 3 hingga 10 tahun, hanya sedikit yang bertambah teruk dalam enam bulan, sama ada diperhatikan (6.1%) atau diberi penutup mata separuh masa (0.6%). AAPOS menyatakan pembedahan dipertimbangkan bila mata senget hampir sepanjang masa.

NHS menyenaraikan senaman mata, tetapi AAPOS menyatakan terapi penglihatan terbukti berkesan hanya untuk insufisiensi konvergens (convergence insufficiency), iaitu mata yang terjuling ke luar bila melihat dekat dan menjadi punca sakit kepala buat kerja rumah, jadi senaman mata dan terapi penglihatan berhati-hati. NHS menyebut suntikan ke otot mata biasanya bertahan kurang tiga bulan.

Pembedahan melonggarkan atau mengetatkan otot mata, tanpa torehan pada kulit. Kebanyakan kanak-kanak dibius penuh dan pulang pada hari yang sama. AAO menyatakan kebanyakan kembali ke rutin dalam dua hingga tiga hari, manakala NHS menyatakan pemulihan penuh boleh mengambil beberapa minggu dan pembedahan kali kedua agak biasa untuk juling yang teruk. Apa berlaku pada hari pembedahan, minggu pertama di rumah dan tempoh menunggu dan apa nak tanya di Malaysia menyambung ceritanya.

Adakah mata juling hilang bila anak membesar, dan berapa lama rawatan?

Mata juling yang sebenar tidak hilang bila anak membesar. Hanya yang menyerupainya, juling palsu, yang hilang, dan mata bayi boleh juling dalam empat hingga lima bulan pertama sebelum menjadi lurus. Mata malas pun tidak pulih sendiri. Rawatan berjalan berbulan-bulan, kemudian susulan bertahun-tahun.

NHS menyatakan mata juling tidak mungkin baik sendiri dan boleh menimbulkan masalah lain jika tidak dirawat awal. AAPOS menyebut pemulihan boleh nampak dalam beberapa minggu tetapi selalunya mengambil masa berbulan-bulan. Mata malas juga boleh kembali: dalam kajian PEDIG ke atas 145 kanak-kanak, 24% merosot semula dalam masa setahun selepas rawatan dihentikan. Sebab itu rawatan dikurangkan perlahan-lahan dan susulan diteruskan walaupun carta nampak elok. Apa berlaku pada minggu pertama pakai cermin mata menerangkan masa penyesuaian.

Kalau tertanya-tanya sama ada ini salah sendiri, apa yang berlaku selepas anak didiagnosis menjawabnya. Mata anak sekolah yang tiba-tiba senget ke dalam ialah soalan lain, dibincangkan dalam mata anak juling selepas tengok telefon.

Bila patut jumpa doktor, dan nak mula di mana di Malaysia?

Buat temu janji kalau satu mata senget dan kekal senget pada mana-mana umur, atau kalau juling yang datang dan pergi masih ada selepas umur tiga hingga empat bulan. Mata juling yang tiba-tiba, terutama dengan penglihatan berganda atau gejala baru yang lain, perlu dinilai segera, hari yang sama kalau boleh. Kilauan putih dalam gambar berkilat juga mendesak.

Garis panduan Moorfields untuk profesional kesihatan meletakkan mata juling yang tiba-tiba dengan penglihatan berganda baru atau tanda saraf lain dalam kumpulan segera, dan pantulan merah (red reflex) yang tidak normal dalam masa dua minggu. Mata anak tiba-tiba juling menerangkan hari itu, dan kilauan putih dalam gambar menerangkan kilauan itu, yang menurut NHS boleh ada bersama retinoblastoma, barah mata kanak-kanak yang jarang berlaku.

Untuk laluan di Malaysia, surat rujukan mata anak dan lawatan pertama ke klinik mata hospital kerajaan menerangkan sektor awam, dan mencari pakar mata kanak-kanak di KL dan Selangor menerangkan sektor swasta. Kalau cermin mata dahulu yang anak perlukan, lihat tanda anak rabun dan perlu cermin mata.

Kalau anda sendiri juling semasa kecil, beritahu semasa pemeriksaan anak, dan pemeriksaan mata untuk seisi keluarga ialah tempat bermula untuk orang dewasa. Tahun-tahun sebelum anak bersekolah ialah masa rawatan ada ruang yang luas untuk berkesan. Saran saya, buat temu janji, dan bawa gambar yang merisaukan itu.

Soalan lazim

Rujukan

1. AAPOS · Strabismus (mata juling) · aapos.org
2. AAPOS · Esotropia · aapos.org
3. AAPOS · Exotropia · aapos.org
4. AAPOS · Accommodative esotropia · aapos.org
5. AAPOS · Pseudostrabismus (juling palsu) · aapos.org
6. AAPOS · Amblyopia (mata malas) · aapos.org
7. AAPOS · Dilating eye drops · aapos.org
8. AAPOS · Strabismus surgery · aapos.org
9. American Academy of Ophthalmology · Strabismus in children · www.aao.org
10. American Academy of Ophthalmology · Amblyopia (lazy eye) · www.aao.org
11. American Academy of Ophthalmology · Infantile esotropia (disease review) · www.aao.org
12. American Academy of Ophthalmology · What is adult strabismus? · www.aao.org
13. AAO and AAPOS · Vision screening for infants and children, joint policy statement 2022 · www.aao.org
14. NHS · Squint · www.nhs.uk
15. NHS · Lazy eye · www.nhs.uk
16. NHS · Retinoblastoma symptoms · www.nhs.uk
17. Moorfields Eye Hospital NHS · Strabismus (squint), children's eye conditions management · www.moorfields.nhs.uk
18. Cotter et al., PEDIG · Treatment of anisometropic amblyopia in children with refractive correction, Ophthalmology 2006 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
19. PEDIG Writing Committee · Optical treatment of strabismic and combined strabismic-anisometropic amblyopia, Ophthalmology 2012 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
20. PEDIG · A randomized trial of atropine vs patching for treatment of moderate amblyopia in children, Arch Ophthalmol 2002 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
21. Repka et al., PEDIG · A randomized trial of patching regimens for treatment of moderate amblyopia in children, Arch Ophthalmol 2003 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
22. Scheiman et al., PEDIG · Randomized trial of treatment of amblyopia in children aged 7 to 17 years, Arch Ophthalmol 2005 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
23. Holmes et al., PEDIG · Risk of amblyopia recurrence after cessation of treatment, J AAPOS 2004 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
24. Holmes et al., PEDIG · Effect of a binocular iPad game vs part-time patching in children aged 5 to 12 years with amblyopia, JAMA Ophthalmol 2016 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
25. PEDIG · A randomized trial comparing part-time patching with observation for children 3 to 10 years of age with intermittent exotropia, Ophthalmology 2014 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
26. Friedman et al. · Prevalence of amblyopia and strabismus in white and African American children aged 6 through 71 months, Baltimore Pediatric Eye Disease Study, Ophthalmology 2009 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
27. Chia et al. · Risk factors for strabismus and amblyopia in young Singapore Chinese children, Ophthalmic Epidemiol 2013 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
28. Chew et al. · Visual impairment and amblyopia in Malaysian pre-school children, the SEGPAEDS study, Med J Malaysia 2018 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
29. Wardati et al. · Refractive error and amblyopia among primary school children in remote islands of East Coast of Peninsular Malaysia, Med J Malaysia 2024 · pubmed.ncbi.nlm.nih.gov

Oleh Dr Chan Li Yen. Maklumat umum sahaja. Ia tidak menggantikan pemeriksaan doktor. Jika anda risau tentang mata atau penglihatan anak, sila berjumpa doktor mata.