Bila sebenarnya mata anak diperiksa di Malaysia?

Hampir setiap minggu ada ibu bapa meletakkan sekeping surat berlipat di atas meja saya. Surat itu balik dalam beg sekolah, ada cop sekolah, dan menyatakan mata anak perlu diperiksa. Soalan pertama tidak pernah tentang mata. Lebih kurang begini: maksudnya tak ada sesiapa pernah periksa mata dia sebelum ni?

Hampir pasti ada. Mata kanak-kanak di Malaysia diperiksa pada titik-titik yang tetap, oleh dua pasukan, dalam dua buku yang berlainan, dan kebanyakan ibu bapa duduk melalui pemeriksaan itu tanpa diberitahu apa sebenarnya yang sedang dicari. Ini jadualnya, dan macam mana nak tahu bahagian mana yang anak anda sudah lalui.

Bila sebenarnya mata anak diperiksa di Malaysia?

Pada lapan titik yang tetap, antara lahir dan Tingkatan 3. Klinik kesihatan memeriksa mata anak semasa lahir, pada umur satu bulan, pada 18 bulan dan sekali lagi pada empat tahun. Pasukan kesihatan sekolah KKM kemudian menyemak penglihatan di prasekolah, Tahun 1, Tahun 6 dan Tingkatan 3.

Dua bahagian ini milik dua sistem yang berbeza. Empat yang pertama tinggal dalam Rekod Kesihatan Bayi dan Kanak-kanak, buku kesihatan anak yang diserahkan pada awal-awal dulu dan biasanya tersimpan dalam laci. Empat yang terakhir milik Perkhidmatan Kesihatan Sekolah, satu program bersama Kementerian Kesihatan dan Kementerian Pendidikan yang bermula pada 1967, dengan pasukan kesihatan sekolah ditubuhkan pada 1975 untuk membuat lawatan ke sekolah.

Lapan pertemuan ini bukan lapan perkara yang sama. Sebahagiannya cuma melihat mata. Hanya sebahagian yang mengukur penglihatan.

Apa yang klinik kesihatan periksa pada mata anak sebelum masuk sekolah?

Satu tinjauan mata dengan pantulan merah (red reflex) semasa lahir, pada satu bulan dan pada 18 bulan, kemudian satu halaman mata yang lebih penuh pada umur empat tahun. Halaman empat tahun itu ada tiga bahagian: pemerhatian bahagian luar mata, dari kelopak sampai bahagian putih mata, satu ujian akuiti visual, iaitu ketajaman penglihatan, untuk setiap mata secara berasingan, dan ujian Hirschberg. Dalam ujian itu doktor melukis kedudukan pantulan cahaya pada setiap kornea.

Pantulan merah ialah pemeriksaan yang paling kerap tidak disedari ibu bapa, sebab ia mengambil masa beberapa saat sahaja. Cahaya dihalakan ke dalam mata, dan setiap retina sepatutnya memulangkan kilauan kemerahan yang sekata. Kalau kilauan itu tiada, malap atau putih di satu sebelah, ia perlukan jawapan dengan segera. Sebab itulah baris tersebut dicetak empat kali berasingan dalam buku.

Antara tiga hingga enam bulan, buku itu berhenti memeriksa dan mula bertanya kepada ibu bapa. Adakah bayi menumpukan pandangan pada objek dan menggerakkan mata mengikutnya? Jawapan "tidak" di situ sudah memadai untuk satu rujukan, dan pemeriksaan mata pertama bayi banyak bergantung pada soalan itu.

Jadi lawatan empat tahun itulah titik pertama dalam buku tersebut yang benar-benar mengukur penglihatan.

Ada tak saringan penglihatan prasekolah untuk anak saya?

Bagi sebahagian prasekolah, ada. Pasukan kesihatan sekolah daerah melawat prasekolah dan membuat pemeriksaan kesihatan asas: tinggi, berat, penglihatan dan pendengaran. Bahagian penglihatan di situ dikendalikan optometris, bukan jururawat yang menguji murid sekolah rendah. KKM melaporkan liputan melebihi 98 peratus bermula 2016, dengan 495,183 kanak-kanak prasekolah diperiksa pada 2018.

Di sinilah jawapan yang jujur jadi kurang selesa. Peratusan itu mengira prasekolah kerajaan dan bantuan kerajaan yang berdaftar dengan Kementerian Pendidikan, jadi ia tidak memberitahu saya sama ada tadika anak dilawati atau tidak. Tiada sumber terbitan yang menjawabnya. Itu soalan untuk pihak tadika.

Sebab saya cadangkan soalan itu ialah apa yang penyelidik Malaysia terus jumpa pada umur ini. Di Kuching, 5 peratus daripada 400 kanak-kanak berumur empat hingga enam tahun mempunyai penglihatan yang berkurangan. Di Segamat, daripada 1,287 kanak-kanak tadika, 12.5 peratus mengalami masalah penglihatan dan 7.53 peratus mengalami mata malas (lazy eye, atau ambliopia). Di Lembah Klang, 15.1 peratus daripada 411 kanak-kanak prasekolah gagal saringan sebuah kajian. Hampir kesemuanya masalah fokus mata yang tidak dibetulkan (refractive error), kebanyakannya astigmatisme, iaitu jenis yang dibetulkan dengan cermin mata. Astigmatisme itulah yang tertulis sebagai silinder pada resit kedai cermin mata.

Ambliopia punca paling biasa penglihatan berkurangan pada kanak-kanak, dan hasilnya paling kukuh apabila rawatan bermula sebelum kira-kira lima tahun. Merawatnya sebelum umur tujuh atau lapan memberi peningkatan yang paling besar, dan bermula lewat pun masih membantu, cuma kurang, jadi anak yang sudah melepasi umur itu tidak pernah jadi kes yang putus harapan. Kalau anak sudah empat tahun ke atas dan halaman mata empat tahun itu masih kosong, mintalah di klinik kesihatan.

Apa yang berlaku semasa saringan mata di Tahun 1?

Carta Snellen pada jarak 6 meter, satu mata pada satu masa, dengan alat kecil bernama occluder menutup mata sebelah lagi, dan pita pengukur di atas lantai. Ia dijalankan pasukan kesihatan sekolah, biasanya jururawat masyarakat atau penolong pegawai perubatan, dengan bantuan pembantu kesihatan, dan keputusannya masuk ke dalam buku rekod kesihatan murid yang disimpan pihak sekolah.

Murid yang membaca 6/12 atau lebih teruk pada sekurang-kurangnya satu mata akan dirujuk: satu surat dihantar pulang menyatakan tahap penglihatan setiap mata dan meminta ibu bapa mengaturkan pemeriksaan lanjut, selalunya dengan optometris, pegawai perubatan atau klinik mata hospital. Definisinya berubah daripada 6/9 kepada 6/12 sekitar 2015 hingga 2016, jadi abang atau kakak yang lebih tua dinilai mengikut garis yang berbeza.

Liputan kekal melebihi 98 peratus bagi sekolah kerajaan dan bantuan kerajaan sejak 2010. Pada 2018, peratusan murid yang dikesan mempunyai penglihatan 6/12 atau lebih teruk ialah 0.46 peratus di prasekolah, 1.75 peratus di Tahun 1, 3.25 peratus di Tahun 6 dan 2.76 peratus di Tingkatan 3. Peratusan yang sudah memakai cermin mata naik dari satu peringkat ke satu peringkat, daripada 0.16 peratus di prasekolah kepada 13.73 peratus di Tingkatan 3. Kenapa peratusan yang bercermin mata naik begitu mendadak menjelang Tingkatan 3 ialah soalan yang tersendiri. Penglihatan warna diperiksa berasingan dengan carta Ishihara, di Tahun 6 dan Tingkatan 3.

Apa yang ia bukan? Ia bukan pemeriksaan mata yang penuh. Ia pemeriksaan penglihatan jauh, pada satu hari, dibina untuk menangkap murid yang paling jauh di bawah satu garis. Ia tidak akan jumpa murid yang duduk sedikit di atas garis saringan itu tetapi masih bergelut.

Macam mana nak tahu tadika anak saya ada buat pemeriksaan mata?

Dua soalan, satu di tadika dan satu di rumah. Tanya pihak tadika sama ada pasukan kesihatan sekolah daerah melawat mereka, dan bila kali terakhir mereka datang. Kemudian buka buku kesihatan anak pada halaman mata empat tahun, yang ada ruang untuk setiap mata dan satu rajah kecil untuk pantulan cahaya.

Kalau halaman itu kosong dan anak sudah melepasi empat tahun, tanya di klinik kesihatan. Ia sebahagian daripada lawatan empat tahun yang memang dijadualkan, bukan permintaan istimewa. Kalau ada surat yang balik ke rumah, simpan: klinik mata mahu melihat apa yang telah dicatat.

Tiada sesiapa patut rasa dia terlepas pandang di sini. Sistem ini bagus untuk tugas yang ia direka, dan ia memang tidak pernah dibina untuk jadi satu-satunya pasang mata yang memerhati anak.

Umur berapa patut saya sendiri bawa anak buat pemeriksaan mata yang pertama?

Saya tidak akan letakkan satu umur tunggal pada halaman ini, sebab umur yang penting ialah umur yang terikat pada apa yang anda perasan. Apa yang boleh saya beri ialah rentak yang disusun badan antarabangsa: satu pemeriksaan semasa lahir, satu lagi dalam tahun pertama, satu antara umur satu dan tiga tahun, ujian penglihatan dari kira-kira umur tiga tahun sebaik anak boleh memadankan gambar, kemudian pada lima tahun dan setiap satu hingga dua tahun selepas itu.

Itu saranan luar negara, bukan peraturan Malaysia. Ia berguna terutamanya kerana ia sejajar dengan pertemuan kita sendiri.

Umur tiga tahun berbaloi ditanda dalam diari. Dari sekitar umur itu anak sudah boleh buat ujian padanan, dan memeriksa anak yang belum boleh membaca berhenti jadi satu halangan.

Saringan jumpa sesuatu. Apa yang berlaku selepas itu?

Satu surat, kemudian satu temu janji yang seseorang perlu buat. Surat rujukan itulah mekanisme yang digunakan klinik mata kerajaan, dan siapa yang boleh periksa mata anak, dan apa beza setiap pintu menyusun pilihan itu dengan lengkap.

Rujukan bukan diagnosis. Dalam kajian prasekolah di Malaysia, hampir semua penglihatan berkurangan yang dijumpai ialah masalah fokus mata yang tidak dibetulkan, dan rawatannya cermin mata, sebab itulah perbualan cermin mata yang pertama menyusul selepas kebanyakan rujukan.

Anak yang saya risaukan bukan anak yang suratnya menyebut sesuatu yang serius. Yang saya risaukan ialah anak yang suratnya masih tersepit di pintu peti sejuk pada bulan Disember. Kalau surat itu ada di situ sekarang, membuat panggilan minggu ini sudah menyelesaikan sebahagian besar kerjanya.

Soalan lazim

Rujukan

1. Kementerian Kesihatan Malaysia · Prosedur Operasi Piawai Perkhidmatan Kesihatan Sekolah (2013) · hq.moh.gov.my
2. Kementerian Kesihatan Malaysia · Rekod Kesihatan Bayi dan Kanak-kanak 0 hingga 6 tahun, Pindaan 03/2021 (edisi perempuan bagi buku kesihatan anak) · hq.moh.gov.my
3. Bahagian Pembangunan Kesihatan Keluarga, KKM · Laporan Tahunan 2018 (liputan Perkhidmatan Kesihatan Sekolah dan saringan penglihatan) · hq.moh.gov.my
4. MyGovernment · Kesihatan Sekolah untuk Murid Pra-Sekolah · www.malaysia.gov.my
5. Pejabat Kesihatan Daerah Gombak, JKN Selangor · Unit Pasukan Kesihatan Sekolah dan Remaja (garis masa program, pasukan kesihatan sekolah 1975) · jknselangor.moh.gov.my
6. Premsenthil M et al. · Kuching pediatric eye study, BMC Ophthalmol 2013 · pmc.ncbi.nlm.nih.gov
7. Chew FLM et al. · Visual impairment and amblyopia in Malaysian preschool children, kajian SEGPAEDS, Med J Malaysia 2018 · www.e-mjm.org
8. Kamaruddin H et al. · Vision screening of preschool children in the Klang Valley, Malays J Med Sci 2022 · pmc.ncbi.nlm.nih.gov
9. American Academy of Ophthalmology · Eye screening for children · www.aao.org
10. AAPOS · Vision screening · aapos.org

Oleh Dr Chan Li Yen. Maklumat umum sahaja. Ia tidak menggantikan pemeriksaan doktor. Jika anda risau tentang mata atau penglihatan anak, sila berjumpa doktor mata.