Katarak pada kanak-kanak: bukan sekadar masalah nenek

Katarak perkataan nenek. Dalam kebanyakan keluarga Malaysia, ia perkataan untuk makcik yang buat pembedahan mata pada usia tujuh puluhan dan pulang dengan gembira melihat dunia semula. Jadi bila saya sebut perkataan itu di dalam bilik yang ada bayi, saya nampak perkara yang sama berlaku setiap kali. Ibu bapa memandang saya, kemudian memandang bayi itu, kemudian memandang saya semula, dan bertanya sama ada saya tersilap baca nota.

Saya tak tersilap. Kanta di dalam mata boleh keruh pada mana-mana umur, termasuk sejak lahir. AAPOS anggarkan katarak kanak-kanak berlaku pada lebih kurang tiga daripada sepuluh ribu kanak-kanak di seluruh dunia, dan NHS memberi angka tiga hingga empat daripada sepuluh ribu bayi yang lahir di United Kingdom. Kedua-duanya bukan angka Malaysia dan saya tiada angka untuk diberikan. Jarang, jadi, tetapi tak sejarang mana klinik mata kanak-kanak boleh berlalu setahun tanpa menjumpainya.

Betul ke bayi boleh ada katarak?

Ya, dan berbaloi memisahkan dua perkataan yang mungkin anda dengar digunakan secara longgar. Katarak kongenital ialah yang ada semasa bayi dilahirkan atau muncul tak lama selepas itu. Katarak perkembangan, infantil atau juvana pula ialah yang dikesan lewat pada bayi atau kanak-kanak yang lebih besar. Kekeruhan itu perkara yang sama. Yang berubah ialah masa, dan itulah yang menentukan apa yang kami buat.

Punca memang wujud dan selalunya tak pernah ditemui. Kecacatan genetik yang diwarisi, kanta yang sekadar tak terbentuk dengan betul sebelum lahir, keadaan genetik seperti sindrom Down, atau jangkitan semasa hamil termasuk rubela dan cacar air, semuanya ada dalam senarai, begitu juga kecederaan pada mata selepas lahir. Pada ramai anak, tiada punca langsung ditemui. AAPOS turut menyebut kebanyakan katarak kanak-kanak ditemui dengan sendirinya dan bukan sebahagian daripada penyakit yang lebih luas di dalam badan.

Saya sebut bahagian ini sebab seorang ibu di bilik ini biasanya sudah menulis senarai tuduhan sendiri. Bukan sebab apa yang anda buat semasa hamil. Bukan skrin, bukan cahaya matahari, bukan makanan, bukan jatuh yang masih difikirkan.

Saya nampak tompok putih dalam anak mata bayi saya, apa itu?

Ia perlu diperiksa minggu ini oleh seseorang yang boleh melihat ke dalam mata, dan saya lebih suka anda baca ayat itu daripada ayat yang menenangkan. Kanta yang keruh satu daripada perkara yang menjadikan anak mata putih atau kelabu berbanding hitam, dan seorang ibu bapa yang perasan tepat perkara itu salah satu daripada tiga cara biasa katarak kanak-kanak dikesan. Dua lagi ialah pemeriksaan pantulan merah (red reflex) selepas lahir dan pemeriksaan bayi yang rutin.

Ia bukan satu-satunya perkara yang menjadikan anak mata pucat, sebab itulah pemeriksaan ini segera, bukan pilihan. Kilauan putih dalam gambar flash ada artikel sendiri di laman ini dan senarai puncanya sendiri, sesetengahnya sepenuhnya tak berbahaya dan satu daripadanya tidak. Tiada siapa menyelesaikan itu dengan melihat gambar sekali lagi. Ia diselesaikan dengan ubat titis dan cahaya.

Dua tanda lain yang membawa bayi kepada saya dengan katarak di sebaliknya. Mata yang bergoyang atau bergetar, dan mata juling (strabismus), di mana kedua-dua mata menghala ke arah berbeza. Kalau bayi anda ada salah satu daripada ini, kanta yang keruh salah satu perkara yang disingkirkan semasa temu janji, dan itu sebahagian sebab pemeriksaan mata pertama dalam kehidupan bayi berbaloi dihadiri walaupun semuanya nampak baik.

Kenapa ia lebih segera pada bayi berbanding ibu saya dulu?

Sebab otak ibu anda sudah tahu cara melihat, dan otak bayi belum lagi. Perbezaan tunggal itulah keseluruhan ceritanya. Pada orang dewasa, katarak duduk di depan sistem penglihatan yang sudah siap dibina, mengaburkan gambar, dan boleh dikeluarkan tahun depan dengan hasil yang sama seperti tahun ini.

Pada bayi, bahagian otak yang memproses penglihatan masih dibina, dan ia dibina daripada apa sahaja yang dihantar oleh mata. Kanta yang keruh bukan sekadar mengaburkan isyarat itu. Ia melaparkan laluan yang sedang berkembang daripada gambar jelas yang diperlukannya, dan mata itu boleh berakhir lemah selama-lamanya walaupun kekeruhan sudah hilang. Kami panggil itu ambliopia, mata malas, dan ia berkembang senyap-senyap, tanpa anak pernah merungut.

Jadi jam itu sebenar, dan ia singkat. Sebab itulah kanta yang keruh sejak lahir tak diletakkan dalam senarai untuk tahun depan, dan sebab itu saya minta keluarga kembali dalam masa singkat untuk sesuatu yang, pada mereka, kelihatan sepenuhnya stabil.

Berapa segera pembedahan ini diperlukan?

Sangat segera, bila ia menghalang cahaya. Untuk katarak yang ada sejak lahir, NHS menyatakan pembedahan dijalankan sebaik sahaja selamat, biasanya satu hingga dua bulan selepas bayi dilahirkan. Baca semula ayat itu. Bukan satu hingga dua tahun. Satu hingga dua bulan.

Bukan setiap katarak kanak-kanak perlukan pembedahan langsung, dan inilah bahagian yang kerap terlepas pandang bila ibu bapa yang cemas baru baca separuh pertama ayat tadi. Sesetengah kecil, atau terletak di tepi kanta, dan tak menjejaskan penglihatan. Yang begini diperhatikan dengan pemeriksaan berkala, bukan dibedah, sebab katarak yang kecil boleh membesar atau mula memberi kesan apabila anak semakin membesar. Kalau katarak anak anda diperhatikan dan bukan dijadualkan untuk dikeluarkan, itu satu keputusan, bukan kelewatan.

Jenis yang satu lagi datang lewat dan secara tak sengaja. Katarak boleh terbentuk selepas kecederaan pada mata, kadang-kadang serta-merta dan kadang-kadang bertahun-tahun kemudian, dan itu satu lagi sebab bahaya biasa di sekitar rumah berbaloi diberi perhatian sejam.

Apa sebenarnya berlaku semasa pembedahan?

Bius am, satu potongan yang sangat kecil di tepi kornea, dan kanta yang keruh dikeluarkan melaluinya. NHS menggambarkan pembedahan yang biasanya mengambil masa satu hingga dua jam, dengan ubat titis untuk luaskan anak mata diberi sebelum itu dan jahitan yang larut digunakan pada akhirnya. Kalau kedua-dua mata terjejas, setiap mata biasanya dibedah berasingan, yang kedua lazimnya dalam masa seminggu selepas yang pertama, untuk mengelakkan sebarang komplikasi melibatkan kedua-dua mata serentak.

Jangkakan bermalam di hospital, pad atau pelindung pada mata selepas itu, dan ubat titis di rumah setiap dua hingga empat jam untuk satu tempoh. Jadual ubat titis itu bahagian yang paling sukar bagi ibu bapa, lebih sukar daripada pembedahan itu sendiri, dan berbaloi berlatih caranya sebelum diperlukan.

Mengeluarkan kanta itu meninggalkan mata tanpa kuasa fokusnya, jadi fokus itu perlu digantikan. Ada tiga cara: kanta yang diimplan di dalam mata, kanta sentuh di permukaan mata, atau cermin mata. Pada bayi bawah dua belas bulan semasa pembedahan, kebanyakan pakar mata lebih suka kanta sentuh atau cermin mata, sebab implan pada mata yang sangat muda membawa risiko komplikasi dan pembedahan susulan yang lebih tinggi. Cermin mata selepas pembedahan katarak boleh tebal dan menjadikan sesuatu kelihatan lebih besar, sebab itu ia lebih sesuai untuk anak yang kedua-dua matanya sudah dibedah berbanding anak dengan satu mata jernih dan satu mata yang sudah dibedah.

Adakah dia akan nampak normal selepas ini?

Saya tak boleh janjikan itu, dan tiada doktor mata yang jujur akan buat begitu. NHS menyatakan dengan jelas: sukar meramal sejauh mana penglihatan seorang anak akan bertambah baik selepas rawatan, kemungkinan besar akan sentiasa ada tahap penglihatan yang berkurang pada mata yang terjejas, dan ramai anak yang dilahirkan dengan katarak kanak-kanak tak membesar dengan masalah penglihatan yang serius. Ketiga-tiga ayat ini benar pada masa yang sama.

Apa yang saya boleh beritahu ialah pembedahan itu separuh pertama rawatan, bukan keseluruhannya. Mata yang menghabiskan minggu-minggu melihat menerusi kekeruhan itu ketinggalan berbanding mata yang satu lagi, dan ia cuma mengejar kalau dipaksa bekerja. Ini bermaksud menutup mata yang lebih kuat, selalunya selama berbulan-bulan, dan tanpanya kebanyakan anak yang pernah ada katarak pada satu mata tak akan membina penglihatan yang baik pada mata yang dibedah itu. Memujuk anak kecil menerima penutup mata satu kemahiran tersendiri dan tiada rasa malu kalau ia terasa sukar.

Sejauh mana ini boleh dipengaruhi memang terhad, dan berbaloi tahu bahagian mana yang menjadi tanggungjawab keluarga. Datang awal, teruskan temu janji susulan walaupun nampak tiada apa berlaku, dan menganggap penutup mata sama serius dengan pembedahan, tiga perkara yang berada di tangan keluarga, bukan di tangan pakar bedah. Ini juga tiga perkara yang paling kerap saya lihat tergelincir bila anak kelihatan sihat.

Soalan lazim

Rujukan

1. AAPOS · Cataract · aapos.org
2. NHS · Childhood cataracts · www.nhs.uk
3. NHS · Childhood cataracts, treatment · www.nhs.uk
4. AAPOS · Amblyopia (lazy eye) · aapos.org
5. American Academy of Ophthalmology · Amblyopia (lazy eye) · www.aao.org
6. NHS · Retinoblastoma, symptoms (the white reflection in the pupil) · www.nhs.uk
7. American Academy of Ophthalmology · Eye screening for children, including family-history risk · www.aao.org

Oleh Dr Chan Li Yen. Maklumat umum sahaja. Ia tidak menggantikan pemeriksaan doktor. Jika anda risau tentang mata atau penglihatan anak, sila berjumpa doktor mata.