Bila cermin mata tidak dapat memberi penglihatan penuh: penglihatan terhad, pendaftaran OKU dan sokongan sekolah di Malaysia

Ada kanak-kanak yang tidak mencapai penglihatan penuh walaupun sudah ada cermin mata yang tepat, pembedahan atau penutup mata. Ibu bapa sering diberitahu dalam satu ayat sahaja, kemudian perbualan tamat. Apa yang berlaku selepas itu, di rumah, di sekolah dan dengan urusan kertas, jarang diterangkan.

Halaman ini menerangkan maksud penglihatan terhad (low vision), apa yang diperiksa dalam penilaian, alat yang membantu, cara anak didaftarkan sebagai OKU (Orang Kurang Upaya) melalui Jabatan Kebajikan Masyarakat (JKM), dan apa yang boleh diminta daripada sekolah. Bahagian kerajaan diambil daripada laman JKM dan Kementerian Pendidikan yang dipautkan di hujung. Borang dan peraturan boleh berubah, jadi setiap langkah perlu disemak dengan JKM atau sekolah sebelum anda bertindak.

Apa maksud penglihatan terhad bila cermin mata tidak dapat memulihkan penglihatan penuh?

Penglihatan terhad (low vision) ialah penglihatan yang tidak dapat dibawa ke paras normal dengan cermin mata, kanta sentuh, pembedahan atau penutup mata. American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus (AAPOS) menerangkannya sebagai tidak nampak jelas (biasanya 20/70 atau kurang, kira-kira 6/21 pada carta yang digunakan di klinik Malaysia), atau tidak nampak sejauh ke tepi, atau kedua-duanya. Anak dengan penglihatan terhad tidak buta sepenuhnya dan selalunya masih ada penglihatan yang berguna.

Punca pada kanak-kanak yang disenaraikan AAPOS termasuk albinisme, katarak kanak-kanak, glaukoma kanak-kanak, mata bergoyang (nistagmus), power cermin mata yang sangat tinggi, kecederaan mata, kerosakan pada bahagian otak yang mengendalikan penglihatan, dan masalah retina atau saraf mata. AAPOS menambah bahawa banyak daripadanya tidak dapat dibaiki dan boleh kekal sama atau bertambah teruk. Katarak pada kanak-kanak dan mata bayi bergoyang (nistagmus) menerangkan dua daripada punca ini.

Tindakan: kalau doktor mata sudah beritahu penglihatan anak tidak akan mencapai paras normal, tanya satu soalan pada lawatan itu, "Apa yang boleh kita buat untuk penglihatan yang ada?", dan minta penilaian penglihatan terhad.

Apa yang diperiksa dalam penilaian penglihatan terhad?

Ia melihat sejauh mana anak boleh melihat dalam kehidupan harian, bukan hanya nombor pada carta. AAPOS menyatakan pemeriksaan penglihatan terhad selalunya menyemak ketajaman penglihatan (sekecil mana benda yang anak nampak), preskripsi cermin mata, medan penglihatan (penglihatan di tepi), fungsi otot mata dan penglihatan warna. Doktor pakar mata kanak-kanak, ortoptis dan optometris boleh bekerjasama dalam pemeriksaan ini.

AAPOS turut menyatakan penglihatan boleh berbeza di tempat dan pencahayaan yang berbeza, jadi anak mungkin diuji dengan jumlah cahaya yang berlainan. Selain ujian di klinik, pasukan akan mahu tahu bagaimana anak membaca dan menulis, sedekat mana buku dipegang, apa yang sukar di kelas dan bagaimana anak bergerak di rumah dan di sekolah. Bawa buku latihan sekolah dan catatan tentang apa yang anak rasa sukar.

Bagi sesetengah anak, ujian lanjut diperlukan. AAPOS menyebut elektroretinogram dan visual evoked potential, yang dibuat di hospital atau klinik dan mungkin memerlukan ubat penenang atau bius untuk anak kecil. Kalau tidak pasti bagaimana mula dalam sistem awam, cara meminta rujukan dan lawatan pertama ke klinik mata hospital kerajaan menerangkan langkahnya.

Apa yang boleh membantu anak dengan penglihatan terhad melihat dan membaca?

Alat bantu menjadikan penglihatan yang ada lebih mudah digunakan. AAPOS menyenaraikan cermin mata atau kanta sentuh, kanta pembesar, teropong dan teleskop untuk membesarkan benda, kanta berwarna untuk silau, televisyen litar tertutup yang membesarkan halaman, buku cetakan besar, serta aplikasi telefon dan tablet yang membantu orang yang tidak nampak dengan baik. AAPOS menegaskan penjagaan penglihatan terhad bukan penawar: bagi kanak-kanak, ia bermaksud belajar menggunakan penglihatan yang ada.

Ada beberapa perkara praktikal. Cahaya yang baik dan tetap pada halaman, serta beza warna yang jelas antara tulisan dan kertas, boleh dicuba di meja kerja rumah, dan pasukan penilaian boleh beritahu yang mana sesuai untuk anak anda. Tablet atau telefon boleh membesarkan tulisan, dan sesetengahnya boleh membacanya dengan kuat. Sama ada sesuatu alat sesuai untuk seorang anak ialah keputusan pasukan penilaian dan guru, bukan sesuatu untuk dibeli dahulu.

Bagi kanak-kanak bawah tiga tahun, AAPOS menasihatkan rujukan kepada perkhidmatan intervensi awal dalam komuniti. Bagi kanak-kanak umur persekolahan, ia menasihatkan bekerja dengan guru khas untuk murid bermasalah penglihatan, dan menyatakan sama ada anak layak untuk program ini bergantung pada tempat keluarga tinggal.

Bagaimana mendapatkan Kad OKU untuk anak di Malaysia?

Permohonan dibuat kepada JKM, dengan pengesahan perubatan daripada doktor. Laman pendaftaran JKM menyatakan pendaftaran boleh dibuat di mana-mana Pejabat Kebajikan Masyarakat Daerah, atau dalam talian melalui www.oku.jkm.gov.my, menggunakan Borang Permohonan Pendaftaran OKU (BPPOKU) Pindaan 2019. Kad dikeluarkan kepada yang berdaftar.

JKM mentakrifkan kategori penglihatan sebagai buta kedua-dua belah mata atau sebelah mata, penglihatan terhad pada kedua-dua belah mata, atau gangguan penglihatan kekal yang lain. Bagi penglihatan terhad pada kedua-dua belah mata, laman itu memberi penglihatan lebih teruk daripada 6/18 tetapi sama dengan atau lebih baik daripada 3/60 walaupun dengan alat bantu penglihatan, atau medan penglihatan kurang daripada 20 darjah. Buta ialah penglihatan kurang daripada 3/60 atau medan kurang daripada 10 darjah. Gangguan kekal yang lain, dengan albinisme sebagai contoh JKM, disahkan oleh pakar oftalmologi sahaja.

Dokumen yang disenaraikan JKM termasuk borang permohonan, salinan MyKad, MyKid atau surat beranak anak, gambar saiz pasport bagi pemegang MyKid dan surat beranak, dan laporan perubatan berasingan jika berkenaan. JKM menyatakan pemohon mesti disahkan oleh pakar atau pegawai perubatan kerajaan, atau pakar atau pengamal perubatan swasta yang berdaftar dengan National Specialist Register atau Majlis Perubatan Malaysia. Satu halaman portal kerajaan menulisnya dengan lebih sempit, jadi tanya JKM yang mana terpakai untuk anak anda. Kalau permohonan ditolak, laman JKM menerangkan rayuan secara bertulis bersama laporan sosial.

Laman itu tidak menyatakan berapa lama kelulusan mengambil masa. Selepas kelulusan, JKM mengeluarkan dokumen sementara atas permintaan, sah selama 30 hari semasa kad dicetak.

Apa yang boleh dibuka oleh pendaftaran di sekolah dan dalam peperiksaan?

JKM menerbitkan senarai keistimewaan untuk OKU berdaftar. Di bawah Kementerian Pendidikan, ia termasuk elaun bulanan untuk murid OKU di sekolah kerajaan, makanan tambahan dan susu percuma untuk murid berdaftar Tahun 1 hingga Tahun 6 (kecuali murid asrama), dan guru resos (Guru Resos) untuk membantu murid bermasalah penglihatan di sekolah harian. Ia juga menyenaraikan Pusat Perkhidmatan Pendidikan Khas (3PK) untuk saringan, penilaian dan terapi mulai umur empat tahun, serta hak mengikuti program Pendidikan Khas, Integrasi atau Inklusif.

Kementerian Pendidikan menerangkan dua daripadanya. Dalam Program Pendidikan Inklusif (PPI), murid berkeperluan pendidikan khas belajar dalam kelas yang sama dengan murid lain di sekolah kerajaan atau sekolah bantuan kerajaan, sama ada sepenuh masa atau untuk sesetengah mata pelajaran dan aktiviti sahaja. Program Pendidikan Khas Integrasi (PPKI) bermula pada 1962 untuk kanak-kanak kurang upaya penglihatan di sekolah arus perdana terpilih, dan Kementerian menyatakan murid yang berpotensi ditempatkan secara inklusif di kelas arus perdana jika boleh.

Untuk peperiksaan awam, senarai JKM menyebut masa tambahan, tertakluk kepada kelulusan lembaga peperiksaan, dan sokongan seperti kertas soalan cetakan besar, komputer, pembaca atau jurutulis, mengikut keperluan individu. Sekolah mana yang menawarkan program mana, bagaimana murid ditempatkan, dan apa yang akan diluluskan lembaga peperiksaan tidak dinyatakan di laman itu. Tanya sekolah dan Jabatan Pendidikan Negeri, dan semak risalah JKM yang terkini sebelum merancang berdasarkan mana-mana perkara.

Apa yang boleh saya minta daripada guru anak?

Mulakan dengan perkara yang tidak memerlukan kos. Minta tempat duduk yang membolehkan anak nampak papan dengan jelas, dan minta guru menyebut dengan kuat apa yang ditulis di papan. Minta kertas kerja dan ujian dalam saiz cetakan lebih besar atau salinan yang lebih jelas dan berbeza warna, serta cahaya yang baik di meja tanpa silau dari tingkap. Tanya sama ada masa tambahan untuk membaca dan menyalin boleh diberi, dan sama ada rehat singkat dibenarkan, kerana menggunakan penglihatan yang terhad memerlukan usaha.

Tiada satu pun permintaan ini memerlukan kad. Surat daripada doktor mata anak yang menyatakan apa yang anak nampak dan apa yang membantu akan memudahkan sekolah bertindak. Apa yang guru nampak pada mata anak menerangkan tanda-tanda yang mungkin sudah guru perasan, satu permulaan yang berguna untuk berbual.

Kongsi apa yang pasukan penglihatan terhad temui dalam bahasa mudah: "Dia baca dengan selesa pada saiz ini", "Dia perlukan papan itu diterangkan". Minta guru beritahu anda apa yang berkesan dan apa yang tidak. Menggunakan penglihatan yang terhad memerlukan usaha, jadi guru yang tahu itu boleh merancang untuknya.

Dari mana kita mula?

Tiga langkah, mengikut turutan ini: penilaian penglihatan terhad dahulu, kemudian surat daripada doktor mata, kemudian lawatan ke JKM dan sekolah. Penilaian memberitahu apa yang anak boleh gunakan dan alat mana yang patut dicuba. Surat doktor menyokong permohonan JKM dan permintaan anda di sekolah. Kalau anda belum ada pakar mata kanak-kanak, masalah mata mana yang perlu pakar kanak-kanak boleh membantu anda memutuskan siapa untuk dilawati.

Pendaftaran ialah keputusan keluarga. JKM menyatakan pendaftaran digunakan untuk mengumpul data bagi merancang perkhidmatan pemulihan, pendidikan dan intervensi awal, selain mengeluarkan kad. Apa pun keputusan anda, tujuan semua ini sama: membantu anak menggunakan penglihatan yang ada.

Soalan lazim

Rujukan

1. American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus · Low vision (Penglihatan terhad (AAPOS)) · aapos.org
2. Jabatan Kebajikan Masyarakat (JKM) · Pendaftaran Orang Kurang Upaya (OKU) (Pendaftaran OKU (JKM)) · www.jkm.gov.my
3. Jabatan Kebajikan Masyarakat (JKM) · Senarai Kemudahan dan Keistimewaan OKU (Senarai Kemudahan dan Keistimewaan OKU (JKM)) · www.jkm.gov.my
4. Kementerian Pendidikan Malaysia · Program Pendidikan Inklusif (PPI) (Program Pendidikan Inklusif (PPI)) · www.moe.gov.my
5. Kementerian Pendidikan Malaysia · Program Pendidikan Khas Integrasi (PPKI) (Program Pendidikan Khas Integrasi (PPKI)) · www.moe.gov.my

Oleh Dr Chan Li Yen. Maklumat umum sahaja. Ia tidak menggantikan pemeriksaan doktor. Jika anda risau tentang mata atau penglihatan anak, sila berjumpa doktor mata.