Tanda amaran

Demam dengan ruam dan mata anak: HFMD, cacar air, ruam ular dan campak

Kebanyakan demam dengan ruam sembuh di rumah. Segelintir meletakkan mata dalam risiko, dan ruam di hujung hidung ialah salah satunya. Inilah tanda mata yang boleh menunggu sehari dan yang tidak boleh.

oleh Dr Chan Li Yen · MBBS, MOphth (UM), Fellowship in Paediatric Ophthalmology & Strabismus

Dr Chan Li Yen, Pakar Perunding Oftalmologi Kanak-Kanak, MMC 43128, NSR 132980 · Eagle Eye Centre Kuala Lumpur, Petaling Jaya

10 minit bacaan · 1,752 patah perkataan

Intipati

Penyakit tangan, kaki dan mulut terutamanya penyakit mulut dan kulit. Penglibatan mata hanya disebut dalam laporan kes yang jarang, jadi mata merah yang sakit pada anak yang menghidapnya patut diperiksa, bukan disangka sakit mata biasa.
Bintik cacar air boleh sampai ke kelopak mata. NHS menasihatkan bantuan perubatan jika bintik muncul berhampiran mata.
Ruam ular (shingles) dengan ruam di hujung hidung atau satu sisi dahi boleh melibatkan mata. Pemeriksaan pada hari yang sama penting kerana ubat antivirus paling berkesan dalam kira-kira 72 jam selepas ruam bermula.
Campak sering bermula dengan mata merah dan berair. WHO mengesyorkan dua dos vitamin A untuk kanak-kanak bawah 5 tahun yang disyaki campak, diberi mengikut arahan doktor.
Sakit, cahaya yang menyakitkan, penglihatan kabur atau lepuh pada mata bermaksud pemeriksaan mata hari yang sama, apa pun penyakit di sebalik ruam.

Anak yang demam dan ada ruam biasanya dijangkiti virus, dan kebanyakan penyakit ini sembuh di rumah. Mata hanya sebahagian kecil daripada cerita ini, tetapi dalam tiga daripada penyakit ini, mata ialah bahagian yang tidak patut ditunggu. Halaman ini membincangkan penyakit tangan, kaki dan mulut, cacar air, ruam ular (shingles) dan campak, satu demi satu, dan menyatakan dengan jelas tanda mata yang bermaksud pemeriksaan pada hari yang sama.

Anak saya ada penyakit tangan, kaki dan mulut. Perlukah saya bimbang tentang mata?

Biasanya tidak. Penyakit tangan, kaki dan mulut (HFMD) terutamanya demam, ulser di mulut dan ruam bintik di tangan dan kaki. NHS menyatakan ia "usually gets better on its own in 7 to 10 days", dan NHS mahupun CDC tidak menyenaraikan mata sebagai bahagian biasa penyakit ini.

Penglibatan mata ada disebut dalam kepustakaan perubatan, tetapi hanya sebagai laporan kes individu yang jarang. Saya terangkan perkara ini dalam sakit mata (pink eye) pada kanak-kanak, dan pendirian yang sama terpakai di sini: mata merah pada anak yang ada HFMD bukan semestinya "sakit mata yang sekadar ikut sama". Kedua-duanya merebak melalui tangan yang menyentuh muka, jadi mata merah boleh berlaku secara kebetulan. Mata yang sakit atau tidak tahan cahaya ialah sebab untuk membawa anak diperiksa.

Tindakan: rawat penyakit itu di rumah mengikut nasihat doktor anak anda, basuh tangan, dan perhatikan mata. Jika mata menjadi sakit, sangat merah, pedih bila kena cahaya atau nampak berkabus, jumpa doktor pada hari yang sama.

Bagaimana saya hentikan HFMD merebak di rumah dan ke mata?

Dengan membasuh tangan dan tuala yang berasingan. Kementerian Kesihatan Malaysia menasihatkan membasuh tangan dengan sabun dan air sebelum menyediakan makanan, selepas ke tandas, selepas menukar lampin dan selepas membersihkan najis anak. Ia juga menasihatkan supaya tidak berkongsi berus gigi, tuala, cawan, sudu dan garpu, dan membasuh mainan serta permukaan yang terkena air liur anak.

CDC menambah satu ayat yang sesuai untuk mata: elakkan menyentuh muka dengan tangan yang tidak dibasuh, "especially your eyes, nose, and mouth". Beri anak tuala muka sendiri sepanjang tempoh itu. Biarkan anak yang ada HFMD di rumah dan bukan di taska atau tadika, seperti nasihat Kementerian.

Untuk soal hari persekolahan apabila ada mata merah juga, berapa lama anak yang sakit mata mesti tinggal di rumah ada butirannya.

Apa yang cacar air buat pada mata dan kelopak mata?

Bintik cacar air boleh muncul di mana-mana pada kulit, termasuk kelopak mata dan kulit di sekeliling mata. NHS menerangkan ruam itu sebagai bintik yang "fill with fluid and become blisters" sebelum berkeruping. Kebanyakan anak melaluinya dengan kelopak mata yang gatal sahaja.

Nasihat NHS ialah mendapatkan bantuan perubatan jika bintik muncul berhampiran mata. Saya tambah versi praktikalnya: bintik di tepi kelopak mata, atau bintik pada biji mata yang disertai kemerahan, sakit atau anak yang tidak tahan cahaya, wajar dilihat doktor mata pada hari yang sama, kerana lepuh di permukaan mata perlu diperiksa dengan pembesaran. Tiada angka yang boleh dipercayai tentang berapa kerap cacar air menjejaskan mata itu sendiri, jadi halaman ini tidak memberikannya.

Tindakan: hentikan garu dan gosok (kuku pendek membantu), biarkan anak di rumah sehingga semua bintik berkeruping, dan jumpa doktor pada hari yang sama untuk sebarang bintik pada mata, mata merah yang sakit atau penglihatan kabur. Cacar air berjangkit dari kira-kira dua hari sebelum bintik muncul sehingga semuanya berkeruping, yang NHS nyatakan biasanya 5 hari selepas bintik muncul.

Mengapa ruam ular di dahi atau hujung hidung ialah kecemasan mata?

Kerana saraf yang membekalkan hujung hidung juga membekalkan permukaan mata. Ruam ular (shingles) ialah virus cacar air yang bangun semula pada orang yang pernah menghidap cacar air, dan apabila ia mengikut saraf ke dahi, kelopak atas atau hidung, mata boleh terlibat. Doktor menamakannya herpes zoster ophthalmicus.

American Academy of Ophthalmology menyatakan ruam itu "may involve the tip of the nose or nasal ridge, known as Hutchinson sign", dan ruam di tempat itu menaikkan kemungkinan mata terjejas. NHS menyatakan shingles dengan ruam pada atau berhampiran mata atau hidung memerlukan temu janji doktor segera atau NHS 111, dan sesiapa berumur 17 tahun ke bawah yang ada shingles patut mendapat nasihat segera. Ubat antivirus paling berkesan jika dimulakan dalam kira-kira 72 jam selepas ruam muncul (AAO, NHS).

Shingles jarang berlaku pada kanak-kanak. Itu sebab untuk lebih peka, bukan kurang, kerana ruam di satu sisi dahi atau hidung boleh disangka perkara lain. Masalah mata yang boleh timbul termasuk keradangan kornea (keratitis) dan bahagian dalam mata (uveitis), dan lawatan ke klinik dengan lampu celah (slit lamp) ialah cara kami memeriksanya.

Tindakan: ruam berlepuh di satu sisi dahi, kelopak atas atau hujung hidung, dengan atau tanpa mata merah, bermaksud jumpa doktor dan kemudian doktor mata pada hari yang sama. Jangan tunggu mata sakit. Untuk bahagian kelopak mata, lihat kelopak mata bengkak pada kanak-kanak, bila ia mendesak.

Apa yang campak buat pada mata anak?

Mata merah dan berair ialah salah satu tanda awal. AAO menyatakan kebanyakan orang yang menghidap campak mendapatnya. CDC menyenaraikan "Red, watery eyes (conjunctivitis or pink eye)" antara tanda pertama, bersama demam tinggi, batuk dan selsema, dan NHS menyebut "red, sore, watery eyes" pada peringkat awal yang sama. Ruam datang beberapa hari kemudian dan bermula di muka.

American Academy of Ophthalmology menyenaraikan enam cara campak boleh merosakkan mata: konjunktivitis, keratitis (jangkitan kornea), parut kornea, retinopati, neuritis optik dan buta. WHO menamakan buta antara komplikasi campak. AAO menerangkan campak sebagai punca utama buta kanak-kanak di negara membangun, jadi hujung yang serius itu benar walaupun kebanyakan anak tidak sampai ke situ. Sakit, kemerahan, mata berair dan sensitif kepada cahaya ialah gejala yang AAO kaitkan dengan keratitis.

Tindakan: jika disyaki campak, telefon doktor anda sebelum tiba, kerana ia sangat mudah merebak (NHS meminta ini). Anak yang menghidap campak dengan mata sakit, sangat sensitif kepada cahaya atau penglihatan berkurang memerlukan doktor mata di samping rawatan pediatrik.

Adakah anak yang menghidap campak perlu vitamin A?

Menurut WHO, ya, pada kanak-kanak bawah 5 tahun yang disyaki campak, sebagai rawatan yang ditentukan doktor. Lembaran fakta WHO menyatakan: "Two doses of vitamin A are recommended for all suspected measles cases in children under 5 years of age, immediately on diagnosis and repeated the next day, according to the dosing indicated by the health practitioner." Dos ketiga diberikan kepada anak yang ada tanda kekurangan vitamin A dengan komplikasi mata.

AAO mencatatkan bahawa WHO dan CDC mencadangkan dua dos vitamin A, diberi 24 jam berselang, "to prevent vision loss". Ini dos yang dipilih oleh doktor yang merawat, bukan tonik untuk dibeli di farmasi. Jangan beri vitamin A tambahan sendiri, dan jangan mulakannya hanya kerana ada ruam. Mengapa campak menghabiskan vitamin A badan, dan rupa kekurangan sebenar pada mata, ada dalam vitamin A dan mata kanak-kanak.

Perlindungan yang lebih besar datang lebih awal. WHO menyatakan kanak-kanak patut menerima dua dos vaksin campak, dan jadual imunisasi anak anda memberitahu bila setiap dos perlu diberi.

Tanda mana pada anak yang ada ruam bermaksud mata perlu diperiksa pada hari yang sama?

Ini, apa pun penyakit di sebalik ruam itu: mata sakit, cahaya yang menyakitkan, penglihatan kabur atau berkurang, permukaan mata yang nampak keruh, lepuh pada biji mata atau tepi kelopak mata, atau ruam di hujung hidung atau satu sisi dahi. Mata merah sahaja pada anak yang ceria dan bermain biasanya boleh diperhatikan sehari.

Tiga soalan membantu: adakah mata sakit, adakah cahaya menyakitkan, dan adakah anak nampak seperti biasa. Jika jawapan kepada mana-mana ialah ya, pergi. Bagi anak yang tidak dapat memberitahu, perhatikan mata yang dipejam rapat, berpaling daripada tingkap dan muka yang tegang di satu sisi. Anak kata matanya sakit, dan bila perlu pergi hari ini merangkumi senarai semak yang sama untuk anak yang boleh bercakap.

Apa pun ruamnya, jangan titis ubat titis mata lama, ubat titis steroid atau ubat rumah ke dalam mata yang anda bimbangkan sebelum ia diperiksa. Basuh tangan, asingkan tuala anak, dan bawa soalan anda kepada doktor.

Jumpa doktor hari yang sama jika…

Mata sakit, atau cahaya menyakitkannya.
Penglihatan kabur atau berkurang, atau permukaan mata nampak keruh.
Ada lepuh pada biji mata atau tepi kelopak mata.
Ada ruam berlepuh di hujung hidung atau satu sisi dahi.
Disyaki campak: telefon dahulu, kerana ia mudah merebak.

Soalan lazim

Bolehkah penyakit tangan, kaki dan mulut menyebabkan sakit mata (pink eye)?

Penglibatan mata hanya disebut dalam kepustakaan perubatan sebagai laporan kes yang jarang, jadi ia bukan sesuatu yang dijangka. Mata merah pada anak yang ada HFMD mungkin kebetulan, kerana kedua-duanya merebak melalui tangan yang menyentuh muka. Jika mata sakit atau pedih bila kena cahaya, bawa untuk diperiksa.

Bolehkah bintik cacar air masuk ke dalam mata anak?

Bintik boleh muncul pada kelopak mata dan kulit di sekeliling mata. NHS menasihatkan bantuan perubatan jika bintik muncul berhampiran mata. Bintik pada biji mata, atau mata merah yang sakit, patut dilihat doktor mata pada hari yang sama.

Mengapa ruam ular berhampiran hidung atau dahi mendesak?

Saraf yang sama membekalkan hujung hidung dan permukaan mata. American Academy of Ophthalmology menyatakan ruam di hujung hidung, dipanggil tanda Hutchinson, dikaitkan dengan penglibatan mata. NHS menasihatkan bantuan segera untuk shingles pada atau berhampiran mata atau hidung, dan untuk sesiapa berumur 17 tahun ke bawah.

Bolehkah anak saya dijangkiti cacar air daripada orang yang ada ruam ular?

Ya, jika mereka belum pernah menghidap cacar air atau diberi vaksin. NHS menyatakan shingles sendiri tidak merebak, tetapi orang yang belum pernah menghidap cacar air boleh dijangkiti cacar air daripada anda. CDC menyatakan perkara yang sama.

Adakah campak menjejaskan mata?

Ya. Mata merah dan berair ialah tanda awal campak. American Academy of Ophthalmology menyenaraikan konjunktivitis, keratitis, parut kornea, retinopati, neuritis optik dan buta sebagai cara campak boleh merosakkan mata. Telefon doktor sebelum pergi, kerana campak sangat mudah merebak.

Patutkah saya beri vitamin A kepada anak yang menghidap campak?

Hanya jika doktor menasihatkannya. WHO mengesyorkan dua dos pada kanak-kanak bawah 5 tahun yang disyaki campak, semasa diagnosis dan diulang keesokan harinya, pada dos yang doktor tetapkan. Jangan beri vitamin A tambahan sendiri.

Bagaimana saya elakkan penyakit ruam merebak ke mata di rumah?

Basuh tangan dengan sabun dan air, beri anak yang sakit tuala dan kain muka sendiri, dan ajar anak supaya tidak menggosok mata. Kementerian Kesihatan Malaysia juga menasihatkan supaya tidak berkongsi tuala, cawan, sudu dan garpu semasa HFMD.

Rujukan

World Health Organization · Measles fact sheet · www.who.int
American Academy of Ophthalmology · 6 ways measles can harm eyes and vision · www.aao.org
American Academy of Ophthalmology · EyeNet, Herpes zoster ophthalmicus pearls · www.aao.org
CDC · Signs and symptoms of measles · www.cdc.gov
CDC · About hand, foot and mouth disease · www.cdc.gov
CDC · About shingles · www.cdc.gov
Kementerian Kesihatan Malaysia, Info Sihat · Penyakit tangan, kaki dan mulut (HFMD) · infosihat.moh.gov.my
NHS · Chickenpox · www.nhs.uk
NHS · Shingles · www.nhs.uk
NHS · Hand, foot and mouth disease · www.nhs.uk
NHS · Measles · www.nhs.uk

Oleh Dr Chan Li Yen. Maklumat umum sahaja. Ia tidak menggantikan pemeriksaan doktor. Jika anda risau tentang mata atau penglihatan anak, sila berjumpa doktor mata.